Aby wyświetlić tę zawartość zainstaluj lub zaktualizuj odtwarzacz Flash Player.

100 LAT RADY MIASTA SOCHACZEWA 1919 – 2019

W 2018 roku w Sochaczewie miały miejsce uroczystości rocznicowe nawiązujące do 100 rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości, ale to w 2019 roku Sochaczew przeżywa 100 rocznice istnienia wielu „instytucji”. W 2019 roku mija dokładnie 100 lat od pierwszych wyborów samorządowych po odzyskaniu przez Polskę niepodległości (luty 1919 r.), pierwszego posiedzenia Rady Miejskiej (obecnie Rada Miasta, marzec 1919 r.), wreszcie 100 lat od wyboru pierwszego Polaka na stanowisko burmistrza miasta Sochaczewa (kwiecień 1919 r.). Poza tym warto wspomnieć, że rok 2019 to również 100 lat od wyboru pierwszej Rady Powiatowej (zwanej wówczas Sejmikiem Powiatowym), 100 lat od pierwszego posiedzenia tejże Rady Powiatowej, wreszcie 100 lat od utworzenia powiatu sochaczewskiego po 123 latach zaborów, czy 100 lat od utworzenia pierwszego posterunku policji w Sochaczewie it.p.

Na przestrzeni 100 lat istnienia - Rady Miejskiej (1919–1939), Miejskiej Rady Narodowej (1945–1990) i Rady Miasta (od 1990) w Sochaczewie w wyniku mianowania, delegowania lub w wyniku wyborów radnymi zostały przynajmniej 1004 osoby (włącznie z wyborami w 2018 r.), kolejne przynajmniej 100 osób zostało radnymi w wyniku zmian w składzie rad podczas trwania kadencji. W tym samym czasie przynajmniej 157 kobiet sprawowało mandat radnego. Dokładna ilość radnych na przestrzeni stulecia wymaga dogłębnego i długotrwałego zbadania. Autorowi udało się tylko ustalić skład personalny poszczególnych rad w dniach ich utworzenia. Autor niniejszego tekstu nie badał natomiast zmian składów rad w trakcie trwania ich kadencji. Mieszkańcy Sochaczewa wybierali swoich radnych – w mniej lub bardziej demokratyczny sposób – przynajmniej 27 razy na przestrzeni stu lat.
Skład osobowy wymienionych rad zmieniał się nie tylko w wyniku kolejnych wyborów, ale również w trakcie trwania kadencji. Powodem zmian w składzie osobowym było wygaśnięcie mandatu, z powodu śmierci, aresztowania, wyroku sądowego, rezygnacji, zmiany miejsca zamieszkania, wykluczenia, wyboru na inne stanowisko, wreszcie zwykłe nie przybywanie na posiedzenia bez podania przyczyny, czy nawet morderstwa politycznego (takie przypadki również miały miejsce tuż po II wojnie światowej).


I Rada Miejska (1919–1921) Wybory do pierwszej Rady Miejskiej w Sochaczewie najpierw miały być zarządzone 18 stycznia 1919 roku, później zmieniono termin zarządzenia wyborów na 5 lutego 1919 roku. Ostatecznie Rada Miejska w Sochaczewie została wybrana prawdopodobnie 23 lutego 1919 roku (?). Została wybrana – w przeciwieństwie do poprzedniej – w wyborach równych, tajnych, bezpośrednich, powszechnych i proporcjonalnych. W skład pierwszej Rady Miejskiej wchodziło 24 radnych, którzy początkowo swoje funkcje pełnili honorowo, nie pobierając żadnych wynagrodzeń, zwanych obecnie dietami. Po raz pierwszy prawo wyborcze bierne i czynne uzyskały kobiety. W skład I Rady Miejskiej Sochaczewa weszła po raz pierwszy w historii kobieta - E. Lewkowiczówna.


Skład osobowy tej Rady Miejskiej, zresztą nie pełny, jest znany z końca kadencji, nie wiadomo zatem, czy pokrywał się on z początkiem kadencji. W jej skład wchodzili zatem: 1. Jan Fabierkiewicz – przewodniczący, 2. Abram Balas, 3. Czerwiński, 4. Noech Dajchus, 5. Ezechiel Filipowicz, 6. Górski, 7. Szyja Kaufman, 8. Jakub Kohn, 9. E. Lewkowiczówna, 10. M. Lipke, 11. Idel Luksztyk, 12. Jankiel Marjenfeld, 13. Przedpełski, 14. Josef-Lajb Skotnicki, 15. Chil-Majer Tylman, 16. J. Wajnsztok, 17. Ajzyk Woldenberg, 18. Josek Wołkowicz, 19. Wincenty Żmijewski. Do dnia dzisiejszego zachowały się protokoły z posiedzeń tej Rady Miejskiej, głównie z okresu schyłkowego jej działalności.


Tytułem wstępu należy stwierdzić, że samorząd miejski nie istniał na ziemiach byłego Królestwa Polskiego, znajdującego się pod panowaniem rosyjskim. Pierwszym krokiem w tym kierunku – już po odzyskaniu przez Polskę niepodległości – był dekret Tymczasowego Naczelnika Państwa z 18 grudnia 1918 roku wprowadzający na tym obszarze pięcioprzymiotnikową ordynację wyborczą (wybory tajne, bezpośrednie, równe, powszechne, proporcjonalne) do rad miejskich. Dekret zapewniał prawo wyborcze wszystkim obywatelom bez różnicy płci, tym samym po raz pierwszy z prawa wyborczego mogły korzystać kobiety. Czynne prawo wyborcze otrzymali obywatele polscy, którzy ukończyli 21 lat i zamieszkiwali na stałe w mieście co najmniej sześć miesięcy.


Natomiast bierne prawo wyborcze przysługiwało osobom posiadającym czynne prawo wyborcze, mającym ukończone 25 lat i umiejącym czytać i pisać po polsku. Według artykułu 1 tego dekretu, w miastach, mających od 5 do 25 tysięcy mieszkańców – zatem i Sochaczewie – skład Rady Miejskiej został powiększony do 24 radnych. Powiększony, gdyż w chwili odzyskania niepodległości Sochaczew – podobnie jak okoliczne miasta – miał Radę Miejską i burmistrza powołanych jeszcze w czasie okupacji niemieckiej. Funkcjonowali oni jeszcze przez pierwsze tygodnie po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Dopiero w 1919 roku odbyły się wybory do pierwszej – po odzyskaniu niepodległości – Rady Miejskiej w Sochaczewie.


Rada Miejska w Sochaczewie była złożona z radnych wybranych w wyborach samorządowych, jako organ stanowiący i kontrolujący. Zależny od niej był Magistrat. Ta ostatnia nazwa funkcjonowała formalnie do 1933 roku, kiedy po ujednoliceniu samorządu na obszarze całego kraju, organ ten nosił nazwę Zarządu Miejskiego. Ten ostatni składał się z burmistrza, wiceburmistrza i trzech ławników i był organem zarządzającym i wykonawczym.


Członków sochaczewskiego Magistratu zawsze wybierała Rada Miejska w głosowaniu tajnym, większością głosów ustawowej jej liczby. Mieli oni pełnić swoje funkcje przez okres 3 lat. Magistrat wykonywał uchwały Rady Miejskiej, zarządzał majątkiem miasta, wreszcie układał budżet. Na czele Rady Miejskiej Sochaczewa stał przewodniczący, który jednocześnie pełnił funkcję przewodniczącego Magistratu/Zarządu Miejskiego, czyli burmistrza. Radni początkowo pełnili swe czynności honorowo.


W Sochaczewie wyniszczonym wojną i wieloletnią okupacją niemiecką działalność I Rady Miejskiej po odzyskaniu niepodległości była niezmiernie trudna. Do najistotniejszych problemów w owym czasie należały: brak mieszkań, trudności aprowizacyjne, wysokie bezrobocie, analfabetyzm, trudności związane z zakładami leczniczymi i opieki społecznej, zapewnienie bazy materialnej dla szkolnictwa powszechnego, organizacja ochrony sanitarnej miasta i wiele innych. Prowadzenie gospodarki miejskiej utrudniały bardzo małe środki finansowe, nieustanny spadek wartości pieniądza, galopująca inflacja, wreszcie wzrastające stale wydatki przy niewielkich dochodach miejskich.


Rada Miejska w Sochaczewie jako organ stanowiący i kontrolujący na swoich posiedzeniach ustalała m.in. zasady zarządzania majątkiem miasta, uchwalała budżety i podatki miejskie, opracowywała regulaminy, zatwierdzała plany rozbudowy miasta, zmieniała nazwy ulic, wybierała członków Magistratu, kontrolowała jego działalność, mianowała i zwalniała jego pracowników, nadawała tytuł honorowego obywatela miasta, wreszcie opiniowała zmiany granic miasta.


W każdym posiedzeniu Rady Miejskiej w Sochaczewie oprócz radnych uczestniczyli: burmistrz miasta lub jego zastępca, ławnicy miejscy, czasem starosta powiatu. Gdy zachodziła potrzeba, na obrady zapraszano osoby spoza składu rady, np. przy omawianiu spraw miejskiego szpitala obecny był jego dyrektor, przy rozmowach o problemach rzeźni – jej kierownik, podobnie było później z elektrownią miejską. Tematy posiedzeń dotyczyły spraw bieżących, organizacyjnych, meldunkowych, planowania, wyboru ławników Magistratu, ustalania podatków od gruntów i opłat miejskich, problemów gospodarczych itp. Posiedzenia Rady Miejskiej odbywały się w trybie zwykłym lub nadzwyczajnym. Były one otwarte dla wszystkich, czasem posiedzenia utajniano, wypraszając publiczność.


Według ordynacji z 1918 roku I Rada Miejska w niepodległej Polsce miała urzędować do czasu uchwalenia przez Sejm nowych przepisów, jednak nie dłużej niż 3 lata. Jednak zmienione przepisy z 24 kwietnia 1922 roku przedłużały jej kadencję o jeden rok. Funkcjonowanie pierwszej Rady Miejskiej w Sochaczewie – podobnie jak kilku następnych –przez cały okres międzywojenny było związane z udziałem w niej radnych reprezentujących ludność żydowską. Liczyli oni zawsze od kilku do kilkunastu osób. W 1921 roku radni żydowscy stanowili najpoważniejszą liczebnie siłę w pierwszej Radzie Miejskiej (12 radnych), co pozwalało na zdecydowaną obronę zarówno ekonomicznych i kulturalnych, jak też narodowych interesów sochaczewskich Żydów. Ci ostatni nie tylko mieli swoich radnych, ale i wchodzili w skład Magistratu jako ławnicy, raz nawet się zdarzyło, że ich przedstawiciel na kilkanaście dni został wiceburmistrzem Sochaczewa. Tutaj należy podkreślić w miarę bezkonfliktowe, współżycie obu narodowości oraz wspólne podejmowanie ważnych decyzji mających wpływ na rozwój miasta.


Jedną z pierwszych czynności radnych I kadencji był wybór burmistrza, wiceburmistrza i trzech ławników. Tym pierwszym został 15 kwietnia 1919 roku miejscowy farmaceuta Jan Fabierkiewicz. Przez półtora roku obrady Rady Miejskiej charakteryzowały się spokojem i merytoryczną pracą. Pierwsza Rada Miejska w Sochaczewie nie pełniła jednak swej funkcji przez całą kadencję. Powodem były rezygnacje z mandatów przez część polskich radnych (Czerwiński, Filipowicz, Górski), innych radnych Rada Miejska wykluczyła ze swego grona „na zasadzie Ordynacji Wyborczej” (Przedpełski, Żmijewski). Wobec zaistniałej sytuacji radni żydowscy domagali się zarządzenia wyborów uzupełniających na wakujące stanowiska, chcieli w ten sposób być pewni swojej reprezentacji.


Wojewoda warszawski Władysław Sołtan 2 marca 1921 roku nie ogłosił jednak wyborów uzupełniających, jak chcieli tego radni żydowscy, a rozwiązał Radę Miejską w Sochaczewie i zarządził nowe wybory na 17 kwietnia 1921 roku. Przyczyny rozwiązania Rady Miejskiej tłumaczył w piśmie do starosty Władysława Staniszewskiego. „Ludność miasta niejednokrotnie domagała się rozwiązania obecnej rady i zarządzenia nowych wyborów. Wobec rozszerzenia granic miasta Sochaczewa uchwałą Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 1920 roku, charakter miasta i skład ludności znacznie się zmienił, wobec czego obecna Rada Miejska nie reprezentuje całej ludności”.


Poza tym w dotychczasowej działalności Rady Miejskiej Urząd Wojewódzki upatrywał wiele braków organizacyjnych, zaniechań gospodarczych oraz niski stopień zainteresowania się dotychczasowych radnych sprawami miejskimi. „Wreszcie rozwiązanie obecnej Rady Miejskiej i zarządzenie ponownych wyborów wydaje się bardziej celowym między innymi, i z tego względu, że obecne zdekompletowanie Rady Miejskiej przy zupełnym wyczerpaniu listy zastępców wymagałoby wyborów uzupełniających, których koszt dla miasta równałby się kosztom wyborów całkowitych i nie rozwiązałby sprawy radykalnie”.


Do czasu ukonstytuowania się Rady Miejskiej w nowym składzie jej czynności miał pełnić „w granicach załatwienia koniecznych spraw bieżących (…) dotychczasowy Magistrat”. Natomiast ścisły nadzór nad działalnością Magistratu w tym czasie wojewoda zlecił staroście. Zalecił również częste kontrole Magistratu przez Inspektora Samorządu Gminnego.


Bogusław Kwiatkowski Bibliografia: B. Kwiatkowski, Dzieje Sochaczewa, t. 5, Dwudziestolecie Międzywojenne (1918–1939), Sochaczew 2014.